Çevirmenlik eıitimi alırken hocalarımdan birinin sıkça kullandııı bir soruydu “Bunu Türkçe nasıl söyleriz?” sorusu. Görünüşte çok basit bir soru; ama bir o kadar da yararlı. Ana dilimize çeviri yaparken bu soruyu daima aklımızın bir köşesinde bulundurmalıyız.

“There was a far away look in her eyes,” cümlesini ele alalım. Cümleyle ilk karşılaşmamızda bunu “Gözlerinde uzak bir ifade belirdi,” şeklinde çevirebiliriz. Tabii bu ilk karşılaşmamızda acelemiz vardır, ayrıca henüz aklımıza daha iyi bir şey gelmemiştir. Daha sonra, çeviriyi kontrol ederken cümleyle tekrar karşılaşırız: "Gözlerinde uzak bir ifade belirdi." Ne denli şiirsel, ne kadar edebi! Ama insanın gözlerinde uzak bir ifade nasıl belirir ki? Türkçe’de böyle bir ifade kullanıyor muyuz? Bu cümlenin üstünde kesinlikle çalışmamız gerek! Tekrar kaynak metne, baılama bakarız. “Gözlerinde uzak bir ifade beliren” kişi, aslında geçmişinde bir olayı hatırlamış, bunu düşünmektedir. Yine de iyi bir şey bulamayız ve cümlenin yanına soru işaretlerimizi koyup geçeriz. Aradan biraz daha zaman geçer; çevirimiz demlenir, biz baılamı özümseriz. Bu sorunu düşünmeye ara verdiıimiz için bu kez başta gözümüze çarpmayan veya aklımıza gelmeyen şeyleri bir anda bulabiliriz. Demek söz konusu kişi geçmişinde yaşadııı bir olayı hatırlayıp bu olayı düşünmüş ve “gözlerinde uzak bir ifade belirmiş…” Bunu Türkçe nasıl söyleriz? "Gözleri uzaklara daldı.” ?şte bu kadar!

Çeviriyi demlenmeye bırakmak, “Bunu Türkçe nasıl söylerim?” sorusu kadar yararlı bir yöntemdir. Genel olarak çevirmenler çayı sever; hem de demli çayı. Ama çayı demli sevmiyorsanız bile, çevirinin demli olmasına dikkat edin derim; yoksa bire bir çevirdiıiniz bir cümlenin hiçbir şey ifade etmemesi durumunda, redaktörünüz size bu cümlede ne demek istediıinizi sorarsa, "gözlerinizde uzak bir ifade belirebilir."

Aşağıdaki 17 Ağustos 2007 tarihli Milliyet Gazetesi’nin Bilim ve Teknoloji bölümünden aldığım yazıda Tureng Sözlüğün hizmet anlayışı hakkında bilgi verilmektedir.

“Medya ordusu, dirsek teması, protestolarla karşılanmak, hayat yorgunu gibi Türkçeye özgü terimlerin İngilizce karşılığını biliyor musunuz? ....

Tureng Ekibi bu defa da Tureng Forum’la kullanıcılarına yine ücretsiz olarak İngilizce kelime ve cümle danışma hizmeti alabilecekleri bir platform sağlıyor...

Kullanıcılar böylelikle "emir kulu", "gündemden düşmek", “sandıktan çıkmak”, “yataklık yapmak”, “kader mahkumu” gibi Türkçe'ye özgü terimlerin ve ifadelerin en uygun İngilizce karşılıklarını Türkiye’nin en önemli çevirmenlerinden öğrenme fısatı elde edebiliyorlar.

Forum aynı zamanda çevirmenlerin de kendi meslektaşlarıyla fikir alışverişinde bulunabildiği, hazırladıkları sözlükleri diğer çevirmenlerle paylaşabildikleri ve yararlı gördükleri makaleleri veya eğitim yazılarını gönderebildikleri bir çevirmen platformu işlevi görmekte.

Özellikle modern ve Türkçe’ ye özgü ifadelerin İngilizceye çevrilmesi amacıyla hareket eden Tureng Forum, oy sistemi ile en doğru karşılığın tespit edildiği ve merak ettiğiniz tüm terimlerin karşılık bulacağı "ifadenin kelime özgürlüğüne kavuştuğu" bir platform olarak bu senenin en önemli online dil hizmetlerinden birisi.”

Ben tureng sözlüğü daha çok teknik çeviriler için kullanıyorum. Bu alanda gerçekten iyi olmasına karşılık bazı hatalara da rastlamak mümkün. Örneğin; sözlükte cıvata kelimesini arattığınızda cıvatanın yanı sıra çeşitli cıvata türlerinin ve cıvatayla ilgili kelimelerin de karşılıklarını bulabilirsiniz.

Cıvata kelimesinin arama sonuçları: 5 sonuç
Cıvata: grib (genel)
Cıvata: snib (genel)
Cıvata: countersick (teknik)
Cıvata: bolt (teknik)
Cıvata: screw (teknik)

Cıvata kelimesinin diğer kelimelerle kazandığı anlamlar: 75 sonuç
Başlı cıvata: bolt (genel)
Cıvata somunu: screw nut (genel)
Kamalı cıvata: driftbolt (genel)
Ara cıvata: spacer bolt (teknik)
Ayarlı cıvata: track bolt (teknik)
Pivot cıvata: pivot bolt (otomotiv)
Yarım dişli cıvata: headless bolt (otomotiv)
Cıvata makinesi: screw machine (mekanik)
İnfilaklı cıvata: explosive bolt (havacılık)...

Ancak cıvata kelimesinin karşımıza çıkan ilk üç karşılığını başka bir sözlükte arattığımızda bu kelimelerin olmadığını görüyoruz. Ayrıca cıvata için “screw” karşılığı da kullanılmış fakat bu kelime gerçekte “vida” kelimesinin karşılığıdır. Bu nedenle, çeviri yaparken yalnızca bir sözlüğe bağlı kalmaktansa emin olmak için diğer sözlükleri d

Kavram kargaşalarıyla en çok teknik konularda karşılaşmaktayız. Her alanın kendine has bir terminolojisi bulunmakta. Ancak biz bu kavramları ne kadar doğru bir şekilde yerinde kullanmaktayız? Ya da çeviri yaparken tam karşılıklarını verebilmek için doğru bilgi kaynağına nasıl ulaşmaktayız ve neye göre doğru olduğuna karar vermekteyiz? İşte bu noktada ekşi sözlük tam bir referans oluşturmamakta. Zaten böyle bir referans oluşturma kaygısı da taşımamakta. İnsanlar özgürce fikir alışverişinde bulunmakta ve kendileri ifade edebildikleri bir ortam yaratmakta. Ama yine de pek çok kişinin söylenenleri dikkate aldığı bir site. Bunun yarattığı tehlikede yanlış bilginin doğru zannedilmesi sonucu meydana gelen kavram kargaşası.

Örneğin “frost bite” için soğuk ısırığı, bir oyun adı gibi çok farklı karşılıklar verilmekte. Bununla birlikte, Türkçe karşılığı verilmeden ne olduğu açıklanmakta. Tabi bunlar içinde bir tanesi doğru ama hangisinin doğru olduğuna kendi alanıyla ilgili kaynakları araştırdığınızda karar verebilmektesiniz. Diğer bir örnek ise “loop”. Bu kelimenin pek çok Türkçe karşılığı olmasına rağmen, sayfanın kendi kullanıcıları sadece bu kelimeyi İngilizce olarak Türkçe cümleler içinde kullanmakta. Diğer bir deyişle İngilizce ve Türkçe kelimelerle hangi dilde yazıldığını anlayamadığınız bir dille anlatmaya çalışmaktalar. Ama güzel tarafı ise aynı zamanda başka bir kullanıcının bu duruma güzel bir açıklama ile eleştiri getirebilmesi. Gözüme çarpan bir başka terim ise “slot”. Kullanıcılar karşılaştıkları bu terimi sadece gördükleri yerdeki anlamıyla ve Türkçe karşılığını vermeden siteyi ziyaret edenlere sunmakta. Oysa bu terimin bilişim terminolojisinde “yuva” olarak bir karşılığı bulunmakta. Bu terimle ilk kez karşılaşan ve bu siteyi bir referans bir sözlük olarak kullananların düşecekleri tehlikeyi görebiliyor musunuz?

Aslında bu gibi olumsuz etkileri kendi lehimize çevirmenin güzel bir yolu var. Ne aradığımızı bilerek bunların arasından doğru olanı yakalayarak araştırmamızı farklı referans kaynaklara yönlendirmek. Bu çok sesli sayfa en azından ne aradığını bilen araştırmacılara yanlış ve doğru bilgi hakkında ipucu sunabilmekte. Böylelikle araştırma sırasında karşılaşabilecekleri şeylere onları hazırlamakta.

Aslında Zargan sözlükten çok, diğer sözlüklerden oluşan bir sözcükler "yığını". Sözlüksel birimlerin İngilizce ya da Türkçe karşılıklarının yanında sözcük türleri de verilmiş ama hepsinde değil. Bazı sözcüklerin sözcük türlerine yer verilmemiş. Zargan, isim ve fiilden başka bir sözcük türü tanımıyor ne yazık ki.

Zargan kaynakları arasında Türkiye Bilişim Derneği'nin sözlüğü de var ve birçok bilgisayar ve bilişim kavramı buradan alınmış. Buna rağmen bazı eksikler ve yanlışlar var. Sektörün profesyonellerin bildiği oldukça teknik sözcükleri bulmayı zaten beklemiyorsunuz ama "wi-fi" gibi, popüler kültürden bile öğrenilebilecek, sektörden günlük hayata yerleşmiş yeni sözcükleri bulamamak da insanı şaşırtıyor doğrusu.

Yine bilgisayar sektörünün en temel kavramlarından, günlük hayatın ve çalışma hayatının vazgeçilmez kavramlarından biri olmuş ve hemen hemen herkesin anlamını bildiği bir sözcük var karşımızda:

"Scan"in aşağıdaki anlamlarından hepsini olmasa da en azından bazılarının (1. ve 3. açıklama) yakın anlamlarını bulabiliyoruz ama "scan"in en temel ve en bilinen anlamı olan "tarama" yı göremiyoruz.

En son satırdaki "sken" uydurmacasının tıp kaynaklı olduğuna şaşmamak lazım!

Scan :

1) Parça parça gözden geçirmek. 2) Bilgisayar ekranında dikey akıtarak yazılmış metni gözden geçirmek. 3) Çabucak okumak ya da incelemek. 4) Bir nesneye ışınlar yollayıp geri yansıyanları kaydederek nesnenin imgesini elde etmek. 5) Bir radar ya da sonarın 360 derece ekseni etrafında dönüşü. 6) Optik karakter tanımada bir sayfayı elektronik olarak okumak. 7) Bir deneği sesötesi, manyetik rezonans, pozitif emisyon tomografisi gibi tıbbi bir aletle gözlemlemek. 8) Bilgisayar belleğinin bir bölgesini bir hedef nesneyi aramak üzere incelemek

Bulmayı ummadığınız bir kavramı bulabilirken, bir çevirmen olarak iyi bildiğiniz, sözlükte mutlaka vardır düşüncesiyle bakmaya bile gerek duymayacağınız sözlükleri bulamayabiliyorsunuz; örneğin " e-business" ve "e-" önekli sözcüklerin birçoğu Zarganda yok.

"Display" için yazılan açıklamalar ve karşılıklar arasında "ekran"ı göremiyoruz.
Kısaltmalar da yok.
İktisatın olmazsa olmaz kavramlarında "Keynes plan", "Keynes economics" var ama "Keynes effect", "Keynes range" ve "Keynes cross" yok.

Zargan'ın birçok yanlışlarına,eksiklerine ve tutarsızlıklarına rağmen yine de "yok" yok. Siz yine de zargana bakın. Denizden hangi balık çıkacağı belli olmaz.

Bu madde aslında tamamen bir aldatmaca. Böyle bir maddenin gerçek amacı şu: Düşünceni söyle biz de seni tutuklayalım. Aman sakın bu maddeye aldanıp da beyninizden geçenleri dışa vurmayın, hele ki kitap yazmak mı bu düşünceyi aklınızdan bile geçirmeyin.

Elif Şafak’ın Baba ve Piç adlı romanından dolayı yaşadıkları bu durum için güzel ama acı bir örnek. Elif Şafak romanındaki tamamen hayal ürünü karakterler yüzünden Türklüğü aşağılamak suçuyla yargılandı. Türkler hakkında kötü düşünen hayal ürünü Ermeniler’in kurduğu cümleler tek tek seçilip aksini düşünenlerin kurduğu cümleler göz ardı edilerek yazar hakkında suç duyurusunda bulunuldu. Bu olay tamamen provokasyon amaçlıdır.

Herkesin işine geleni görüp duyduğu bir ülkede çevirmen olmak da zor. Burası 301. maddeye göre bir çevirmenin “işleme eser sahibi” olarak sırf yazarın söylediklerini çevirdi diye yargılanma ihtimalinin olduğu bir ülke. Daha açık olmak gerekirse, bir gün Usame Bin Ladin TV’den Ankara’ya bombalı saldırı düzenleyeceğiz diye yandaşlarına çağrıda bulunursa, bir çevirmen olarak bu daveti asla çevirmezdim.

Çevirmenin görevi karşı taraf ne söylediyse onu aynen çevirmektir. Bunun anlaşılmayacak hiçbir yanı yok. Bunu yapmazsak Usame Bin Ladin Ankara’yı bombaladıktan sonra haberimiz olur.

Her şeye rağmen çevirmenler günümüz kutlu olsun.